Teknoloji artık dünyamızda her alanda karşımıza çıkıyor. Fiziksel ve sosyal etkileşim ihtiyacını ortadan kaldırırken insanlara sınırsız bilgi ve iletişime ulaşmanın yolunu açıyor. Teknoloji, her alanda olduğu gibi OSB olan çocuklarında öğrenmelerini kolaylaştırmaya ve yeni beceriler geliştirmelerine yardımcı oluyor. Özellikle ekranlara erken dönemde fazla maruz kalmanın olumsuz etkilerinin olduğunu bilmekle beraber OSB olan çocuklar için hem faydaları hem de tuzakları ile karşılaşabiliyoruz. İşte OSB olan çocuklar için yardımcı teknolojinin faydaları ve zararları.

OSB Olan Bireylerde Teknolojiyi Kullanabileceğimiz Alanlar

Bugüne kadar yapılan araştırmalar OSB olan kişilerin genellikle yardımcı teknolojiye ilgi duyduğunu ve birçoğunun bilgisayarları kullanma ve bunları kullanarak etkili bir şekilde öğrenme yeteneğine sahip olduğunu göstermiştir (Aspiranti, Larwin & Schade, 2020; Ledbetter-Cho ve diğerleri, 2018).

Araştırmacılar, bunun nedeninin OSB olan kişilerin, yardımcı teknolojiye olan yüksek motivasyonları ve bilgisayarların kendilerinden ne bekleyeceklerini bilebilmeleri nedeniyle kendilerini daha güvende hissetmelerine bu nedenle daha öngörülebilir olan bu yapının öğrenmeyi kolaylaştırdığıyla ilişkilendirmişlerdir. Peki yardımcı teknolojileri OSB olan bireylerin hayatlarında hangi amaçlar ile kullanabiliriz?

Beceri/ Kavram Öğretimi

Yapılan araştırmalar OSB olan bireylere belirli becerilerin öğretiminde kullanılan yardımcı teknolojileri araştırmışlardır. OSB olan bireylere öğretim yapmak için kullanılan yardımcı teknolojilere bakıldığında karşımıza tablet/telefon uygulamaları, video oyunlar, bilgisayar programları, sanal gerçeklik ve arttırılmış gerçeklik uygulamaları, insansı robotlar ve son zamanlarda yeni bir şekilde yapay zeka çıkmaktadır. 

Yardımcı teknolojiler, OSB olan bireylerin öğrenme özelliklerine uygun şekilde ihtiyaç duydukları becerileri öğrenmelerini kolaylaştırabilir. Yardımcı teknoloji ile OSB olan bireylere yeni dil becerilerini öğrenmek, iletişimlerini arttırmak, sosyal becerilerini geliştirmek, kavram, para, matematik gibi akademik becerileri öğrenmesini sağlamak hatta daha büyük yaşta bulunan OSB’li bireylerin öz bakım, sağlık, günlük yaşam gibi becerileri öğrenmesini kolaylaştırabilir. OSB olan çocuğunuza bir beceri ya da kavramı öğretmek için destek alabileceğiniz web siteleri ya da mobil uygulamalara spesifik uygulamalar sayfasından erişebilirsiniz.

Alternatif ve Destekleyici İletişim 

OSB olan bireylerin birçoğunda dil ve iletişim becerilerinde bazı zorluklar görülmektedir. Bu durumlarda, onlara başkalarıyla iletişim kurma fırsatı vermek için alternatif iletişim stratejileri kullanılabilir. Bu, OSB olan kişilerin yaşam kalitesini desteklemek için teknolojinin son derece değerli bir amacıdır. Teknoloji ayrıca otizmli birçok çocuğun metinden sese uygulamalarını kullanarak iletişim kurmasına yardımcı olabilir.

Alternatif iletişim yazılımlarını kullanarak tablet veya akıllı telefon üzerinden iletişim kurabilme yeteneği, otizmli bazı kişilerin ihtiyaçlarını ifade etmelerine ve başkalarıyla teknoloji kullanmadan başaramayacakları şekilde etkileşim kurmalarına olanak sağlayabilir.

Serbest Zaman

OSB olan bireylerin günlük hayatta en çok zorlandıkları alanlardan biri de boş zamanlarda kendilerini meşgul edecek aktivite bulamamaları ve serbest zamanlarını planlayamamalarıdır. Boş zamanlarında yapacak bir aktivite bulamayan OSB’li bireyler çoğunlukla bu zamanlarını yemek yiyerek ya da ekran izleyerek geçirmektedirler. Oysa yardımcı teknolojilerden destek alarak iyi planlanmış bir program ile OSB’li bireyler boş zamanlarında video modellerden destek alarak egzersiz yapabilirler, sosyal etkileşimin olduğu online video oyunları ile sosyal becerilerini destekleyebilirler, çizim, boyama gibi mobil uygulamalar ile boş zamanlarını eğlenceli ve verimli hale getirebilirler.

Bağımsız Yaşam

OSB olan bireyler kendilerine fırsat sunulduğunda bağımsız yaşamaları için gerekli birçok beceriyi öğrenebilecek potansiyele sahiptir. Ancak tipik gelişim gösteren bireylerden farklı olarak bazı becerileri yerine getirmeleri için basit uyarlamalar gerekebilir. Yardımcı teknolojiler tam olarak bu noktada OSB olan bireylerin günlük yaşamda ihtiyaç duydukları becerileri takip edebilecekleri, yemek yapma, duş alma, yerleri süpürme gibi becerilerde beceri analizlerini kolaylıkla oluşturabilecekleri ve takip edebilecekleri sistemler sunabilir. Bunun yanında gelişen teknoloji sadece eğitim alanında değil günlük hayatımızda da ihtiyaç duyduğumuz birçok beceriyi kolaylaştırmaktadır. Örneğin robot süpürgeler ev temizliği konusunda birçok evde yardımcı konumuna gelmiş durumdalardır. Robot süpürge gibi teknolojik aletleri kullanmayı öğretmek OSB olan bireylerin ilerleyen yıllarda tek başlarına bir evde yaşamalarında önemli katkılar sunacaktır.

OSB Olan Bireylerde Teknolojiyi Kullanırken Dikkat Etmemiz Gerkenler

1 - Güvenlik

Yardımcı teknolojilerin OSB olan bireylere yönelik potansiyel faydalarıyla birlikte teknolojiyi kullanmalarına izin verme söz konusu olduğunda güvenlik en önemli öncelik olmalıdır. Özellikle çocuklara internetin potansiyel tehlikeleri öğretilmeli ve bu tehlikelerden korunmalıdırlar. OSB olan yetişkinler bile siber zorbalığa, internetteki insanların uygunsuz yaklaşımlarına ve teknolojiyi kullanırken ortaya çıkan diğer güvenli olmayan durumlara maruz kalabilir. Özellikle farklı insanların niyetlerini anlamada zorluk yaşadıkları bilinen OSB olan bireyler sanal ortamlarda farklı kişilerin istismarına çok daha fazla maruz kalma potansiyelleri bulunabilir. Kişisel verilerinin, kredi kartları, kimlik bilgileri gibi bilgilerin, adres ve fotoğraflarının hangi sitelere yüklenebileceğinin iyi öğretilmesi ve dijital okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesi gerekmektedir. 

OSB olan bireylerin bakım verenleri ve eğitimcileri, teknolojiyi çocuklarının yaşam kalitesini iyileştirmek için etkili bir şekilde kullanırken aynı zamanda güvende olduklarından emin olmaları gerekmektedir. Bu noktada çocuklarının dijital güvenliklerinin sağlayacak programlar kullanılabilir. Örneğin Google tarafından geliştirilen Family Link, çocukların hangi uygulamaları kullanabileceklerine, hangi uygulamalara ne kadar süre erişebileceklerine ya da ekranın ne kadar açık kalabileceğine kadar sınır koyabilmektedir. Bunun gibi uygulamalar OSB olan çocuğunuzun yardımcı teknolojiyi güvenli bir şekilde kullanmasını sağlayabilir. 

Google Family Link

2 - Sınırları Belirlemek

Yardımcı teknolojiyi çocukların eğitiminde ya da bağımsızlaşmasına araç olarak kullanan ebeveynlerden gelen en büyük şikayet teknolojinin erişilebilir olmasından sonra çocukları ile bu teknoloji arasında sınır koyamamaları gelmektedir. Ebeveynler özellikle ekran üzerinden kullanılan telefon ve tablet gibi teknolojilere karşı çocuklarının aşırı bağlanmasını ve bu teknolojik aletler ile ilişkinin koparılmasında evde oluşan öfke ve ağlamalardan muzdarip olmaktadır. Bu problemlerin önüne geçmenin en kolay yolu yardımcı teknolojinin kullanıma başladığı ilk günden itibaren sınırını net bir şekilde belirlemek gelmektedir. Özellikle timer gibi zamanlayıcılar çaldığında çocuğun teknolojiyle olan etkileşim süresinin dolduğunu belirtmek ve yardımcı teknolojiye erişimi sonlandırmak ilerleyen dönemde yardımcı teknolojiyi kaldırdığınızda çocuğunuzun problem davranış çıkartmasının önüne geçecektir.

3 - Rutinler Oluşturmak

OSB olan çocuklar özellikle serbest zamanları içerisinde yardımcı teknolojiyi bağımsız kullanmaları durumunda hep aynı oyunu oynama, aynı videonun aynı kısmını tekrar tekrar izleme, aynı şarkıyı dinleme gibi takıntılı davranışları arttırabilirler. Bu gibi durumların yaşanmasını engellemek amacıyla tablette yapabilecekleri farklı etkinlikleri çizelgeler haline getirmek ve bu rutinlerini belirli aralıklarda değiştirmek çocuğunuzun yardımcı teknolojik cihazları daha sağlıklı ve kontrollü kullanmasını sağlayabilir. Zamanla sevdiği mobil uygulamaların arasına akademik becerilerini destekleyecek eğitici uygulamalara yer vermek çocuğunuz için daha kabul edilebilir hale gelecektir.

4 - Videolar yerine eğitsel içeriklerden yararlanmak

Ekranların OSB ya da tipik gelişim gösteren çocukların dil becerilerilerini olumsuz etkilediğine yönelik bir inanç ebeveynlerin çocuklarında risk gördükleri andan itibaren tüm teknolojik aletleri kaldırmaları gerektiğini düşünmelerine neden olmaktadır. Oysa yapılan araştırmalar dil ve iletişim becerilerini olumsuz etkileyen ekranların ekranın kendisinden daha çok çocuğun pasif konumda olduğu video içerikler olduğunu göstermektedir. Videolar yerine çocuğun etkileşimde bulunması gereken, etkileşimine göre olumlu ya da olumsuz geri bildirimler alacağı, kavramları, becerileri öğrenmelerinde yardımcı olabilecek eğitsel uygulamaların kullanılması çocuğunuzun gelişimi açısından daha sağlıklı olacaktır. Bu nedenle çocuğunuzun teknolojik aletler ile olan etkileşimlerinde pasif konumda olacakları videolardan daha çok etkileşimde bulunabilecekleri eğitsel mobil uygulamalara yönlendirmeniz önerilmektedir. 

KAYNAKÇA

• Aspiranti, K. B., Larwin, K. H., & Schade, B. P. (2020). iPads/tablets and students with autism: A meta-analysis of academic effects. Assistive Technology, 32(1), 23-30.
• Bozkurt, S. S. (2017). Özel eğitimde dijital destek: Yardımcı teknolojiler. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 37-60.
• Diyanah, Y. S., & Salam, S. (2013). Children with high functioning autism acceptance in using tablet. The International Journal of Soft Computing and Software Engineering [JSCSE], 3(3), 826-828.
• Dunn, M., Barrio, B., & Hsiao, Y. J. (2016). Do Ipad Applıcatons Help Students Wıth Developmental Dısabılıtıes Improve Lıfe-Readıness Skılls?. The Canadian Journal of Action Research, 17(1), 51-75.
• King, A. M., Brady, K. W., & Voreis, G. (2017). “It’s a blessing and a curse”: Perspectives on tablet use in children with autism spectrum disorder. Autism & Developmental Language Impairments, 2, 2396941516683183.
• Ledbetter-Cho, K., O’Reilly, M., Lang, R., Watkins, L., & Lim, N. (2018). Meta-analysis of tablet-mediated interventions for teaching academic skills to individuals with autism. Journal of autism and developmental disorders, 48, 3021-3036.
• Sağdıç, A., Çığ, N. C., Çelenk, U., Takı, Z., Çetin, İ., Feyzullahoğlu, P., ... & Doğan, O. (2023). Teaching Following Instructions and Responding Skills to Children with Autism with an AI-Supported Mobile Application. In ICERI2023 Proceedings (pp. 7658-7664). IATED.
• Sağdıç, A., Elumar-Efe, E., & Sani-Bozkurt, S. (2024). GenAI, Robots, and Inclusive Special Education: Autism Spectrum Disorder in the Age of Generative AI. In Transforming Education With Generative AI: Prompt Engineering and Synthetic Content Creation (pp. 309-326). IGI Global.
• Sağdıç, Z. A., & Sani-bozkurt, S. (2020). Otizm spektrum bozukluğu ve yapay zekâ uygulamaları. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 6(3), 92-111.